Cesium là một kim loại kiềm đặc biệt với màu vàng ánh bạc và khả năng chảy lỏng ở gần nhiệt độ phòng. Tuy đóng vai trò quan trọng trong công nghệ như đồng hồ nguyên tử và khai thác dầu khí, cesium cũng đi kèm với mặt tối – đó là nguy cơ phơi nhiễm phóng xạ từ đồng vị Cesium-137, từng gây ra nhiều thảm họa trên thế giới. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về nguyên tố độc đáo nhưng đầy mâu thuẫn này.

1. Cesium là gì và có gì đặc biệt?

Cesium (hoặc caesium, ký hiệu hóa học Cs) là một nguyên tố kim loại kiềm thuộc nhóm IA trong bảng tuần hoàn, có màu vàng ánh bạc và tính chất cực kỳ đặc biệt. Đây là một trong số ít kim loại có thể chảy thành chất lỏng ở nhiệt độ gần với nhiệt độ phòng – chỉ 28,5°C.

Cesium rất mềm, dễ phản ứng với không khí và nước, và được xem là một trong những kim loại hoạt động mạnh nhất từng được biết đến. Được phát hiện vào năm 1860 bởi các nhà khoa học Robert Bunsen và Gustav Kirchhoff, cesium được đặt tên theo từ Latin “caesius” – mang nghĩa “xanh lam”, lấy từ màu đặc trưng của vạch quang phổ nguyên tố này.

2. Cesium có ở đâu trong tự nhiên?

Cesium không tồn tại ở dạng nguyên chất trong tự nhiên do phản ứng quá mạnh với môi trường. Thay vào đó, nó xuất hiện trong khoáng chất pollucite (CsAlSi₂O₆·H₂O), thường được tìm thấy trong các mỏ pegmatite.

Các mỏ lớn nhất tập trung ở Canada (mỏ Tanco), Nam Phi, Zimbabwe, Australia và Kazakhstan. Sau khi khai thác, cesium được tách chiết và tinh luyện để tạo ra các hợp chất thương mại như cesium chloride (CsCl) hoặc cesium nitrate (CsNO₃). Kim loại cesium nguyên chất phải được bảo quản trong dầu khoáng hoặc môi trường khí trơ để tránh phản ứng với hơi nước và oxy.

3. Ứng dụng phổ biến của Cesium trong đời sống và công nghiệp

3.1 Đồng hồ nguyên tử

Cesium-133 là nguyên tố được dùng làm chuẩn quốc tế để xác định thời gian. Một giây trong hệ đo lường quốc tế được xác định dựa trên 9.192.631.770 dao động của nguyên tử Cs-133. Đồng hồ nguyên tử cesium được sử dụng trong:

• Hệ thống định vị toàn cầu (GPS)
• Đồng bộ hóa thời gian cho mạng viễn thông
• Hệ thống đo thời gian chính xác trong khoa học và công nghệ

3.2 Ngành dầu khí

Hợp chất cesium formate (HCOO-Cs) được sử dụng làm dung dịch khoan trong các giếng dầu sâu, nơi áp suất cao và điều kiện khắc nghiệt. Cesium formate giúp ổn định lỗ khoan, giảm nguy cơ sập thành giếng và ít gây ăn mòn thiết bị.

3.3 Công nghệ cao

Cesium được ứng dụng trong:

• Ống khuếch đại ánh sáng (photomultiplier tubes)
• Tế bào quang điện
• Camera nhiệt
• Màn hình huỳnh quang
• Pin ion cesium và các công nghệ phát điện nhiệt điện

4. Mối nguy phóng xạ tiềm ẩn từ Cesium-137

Không phải mọi dạng cesium đều an toàn. Cesium-137 (Cs-137) là một đồng vị phóng xạ được tạo ra trong quá trình phân hạch uranium và plutonium trong các lò phản ứng hạt nhân. Đây là chất gây ô nhiễm phóng xạ phổ biến nhất trong các thảm họa hạt nhân.

4.1 Đặc điểm của Cs-137

Chu kỳ bán rã: 30,17 năm

Phát ra tia beta và gamma có năng lượng cao

Có khả năng tích lũy sinh học qua thực phẩm và nước

4.2 Tác động đến sức khỏe con người

Cesium-137 có thể xâm nhập vào cơ thể thông qua thực phẩm, nước uống hoặc hít phải bụi phóng xạ. Khi vào cơ thể, nó phân bố rộng trong các mô mềm như cơ bắp, gan, tủy xương và gây ra:

• Tổn thương ADN
• Rối loạn hệ thống miễn dịch
• Nguy cơ cao dẫn đến ung thư và tử vong nếu phơi nhiễm liều cao

4.3 Các vụ tai nạn liên quan đến Cesium-137

Thảm họa Goiania (Brazil, 1987): Một thiết bị y tế chứa Cs-137 bị bỏ lại trong bệnh viện cũ. Người dân tháo dỡ và đem về nhà chơi, dẫn đến 4 người chết và hàng trăm người nhiễm phóng xạ.

Chernobyl và Fukushima: Cesium-137 là một trong những chất chính gây ô nhiễm phóng xạ kéo dài tại các khu vực chịu ảnh hưởng của hai thảm họa hạt nhân lớn nhất thế giới. Hậu quả kéo dài hàng chục năm sau đó.

5. Cesium và nguy cơ an ninh

Cesium-137 có thể bị lợi dụng trong các hành vi khủng bố hạt nhân. Kẻ xấu có thể đánh cắp các thiết bị chứa Cs-137 và kết hợp với thuốc nổ để tạo ra "bom bẩn" (dirty bomb) – vũ khí phát tán phóng xạ gây hoảng loạn và ô nhiễm diện rộng.

Vì vậy, Cs-137 nằm trong danh mục các vật liệu phóng xạ được kiểm soát nghiêm ngặt bởi Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và các tổ chức an ninh quốc gia.

6. Làm gì khi bị nhiễm Cesium?

6.1 Điều trị phơi nhiễm Cesium-137

Sử dụng thuốc Prussian blue – một hợp chất giúp giữ cesium trong ruột và đẩy ra ngoài qua phân

Điều trị hỗ trợ: truyền dịch, nâng đỡ chức năng gan, thận và hệ miễn dịch

Hiện tại không có thuốc giải độc hoàn hảo cho Cesium-137. Do đó, việc phòng ngừa tiếp xúc và kiểm soát nguồn phóng xạ vẫn là giải pháp quan trọng nhất.

6.2 Xử lý chất thải chứa Cesium

Cesium-137 là chất thải hạt nhân cấp cao

Cần lưu trữ trong kho chuyên dụng ít nhất 300 năm để đảm bảo an toàn

Các quốc gia đang dần loại bỏ việc sử dụng Cs-137 trong y tế, thay thế bằng nguồn xạ khác ít rủi ro hơn

Cesium là một nguyên tố có hai mặt rõ rệt: một mặt là công cụ đo thời gian siêu chính xác, đóng vai trò quan trọng trong hệ thống định vị, viễn thông, và năng lượng. Mặt khác, các đồng vị phóng xạ của cesium, đặc biệt là Cesium-137, lại là mối đe dọa lớn đối với sức khỏe con người và an ninh toàn cầu nếu bị lạm dụng hoặc rò rỉ ra môi trường.

Hiểu rõ về cesium không chỉ giúp khai thác giá trị ứng dụng của nó một cách an toàn, mà còn góp phần vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng về an toàn phóng xạ và phòng ngừa các sự cố trong tương lai.